“Değişen siyasal ve toplumsal zemin, Türk milliyetçiliğinin farklı yorumlarını yeniden ortak bir devlet aklı çerçevesinde buluşturma ihtiyacını ortaya koymaktadır.”
25 Mart 2009’da ebediyete irtihal eden Muhsin Yazıcıoğlu’nun aziz hatırasına…
Tarihsel süreçler ve büyük toplumsal dönüşümler, ekseriyetle ani kırılmaların veya tesadüfi parlamaların değil; fikirlerin sessiz, derinden ve kesintisiz bir şekilde ilerleyişinin bir neticesidir.
Türk düşünce tarihinin en köklü ve belirleyici damarlarından biri olan Türkçülük de tam olarak bu türden bir sürekliliğin, arayışın ve zihinsel inşa sürecinin ürünü olarak ortaya çıkmıştır.
Bu büyük fikrî hattın mimarları olan İsmail Gaspıralı, Yusuf Akçura ve Ziya Gökalp, yalnızca bir ideolojiyi savunan birbirinden bağımsız figürler değillerdir. Aksine onlar, seleflerinin bıraktığı yerden bayrağı devralan, onu reddetmek yerine eksiklerini tamamlayarak bir üst merhaleye taşıyan muazzam bir zincirin birbirine kenetlenmiş halkalarıdır.
Bu nedenle Türkçülüğün gelişim serüvenini, sıradan ve doğrusal bir tarihsel çizgi olarak değil; giderek derinleşen, genişleyen ve nihayetinde kurumsallaşan bir “fikir ağı” olarak okumak elzemdir.
İsmail Gaspıralı ve kültürel uyanışın söylemi
Bu büyük fikrî tekâmülün ilk aşaması ve entelektüel zincirin ilk halkası İsmail Gaspıralı ile teşekkül eder. Gaspıralı’nın tarih sahnesine çıkışı ve ortaya koyduğu vizyon, siyasi sınırlar çizen katı bir devlet projesi olmaktan ziyade, derin bir uykuda olan topluluklara yönelik bir “bilinç inşası” ve uyanış çağrısı niteliği taşımaktadır. O, darmadağın olmuş, birbirinden kopuk düşmüş geniş bir coğrafyanın çocuklarına seslenerek, onları ortak bir bilinç etrafında toplamayı hedeflemiştir.
Bu devasa hedefin en somutlaşmış hali, onun “Dilde, fikirde, işte birlik” şeklindeki o meşhur şiarıdır. Gaspıralı, bu birleştirici formülle birlikte ortak bir lisan inşası ve “Usul-i Cedid” olarak bilinen modern eğitim metodolojisini teklif etmiştir. Onun döneminde Türkçülük; stratejik veya siyasi bir ajandadan ziyade, varoluşsal “biz kimiz?” sorusuna verilen kültürel ve eğitimsel bir cevap olarak vücut bulmuştur.
Türk varlığının bir söylem olarak dünya sahnesine çıkışı onun attığı bu temellerle mümkün olmuştur. Metaforik bir ifadeyle belirtmek gerekirse; Gaspıralı, Türk milliyetçiliği fikrine o can veren “ruhu üflemiş” ve meselenin zihinsel zeminini inşa etmiştir.
Yusuf Akçura ve siyasal tercihin toplumsallaşması
Gaspıralı’nın attığı bu kültürel ve söylemsel temelin üzerine bina edilen ikinci aşamada ise tarih sahnesine Yusuf Akçura çıkmaktadır. Akçura’nın tarihsel misyonu, Gaspıralı’nın açtığı bu kültürel bilinç alanını bir adım daha ileriye taşıyarak, romantizmden realizme doğru keskin ve hayati bir geçiş yapmaktır.
O, zihinsel bir uyanış olarak doğan Türkçülüğü, siyasi ve toplumsal ayakları yere sağlam basan bir “olgu” ve rasyonel bir tercih haline getirmiştir. Bu dönüşümün en büyük manifestosu ise hiç şüphesiz onun kaleme aldığı meşhur “Üç Tarz-ı Siyaset” adlı tahlilidir.
Akçura bu eserinde, dönemin hâkim kurtuluş reçeteleri olan Osmanlıcılık ve İslamcılık akımlarını masaya yatırarak, Türkçülüğü imparatorluğun geleceği açısından en rasyonel ve ayakları yere basan seçenek olarak bu akımların karşısına koymuştur. Akçura ile birlikte Türkçülüğün odaklandığı temel soru da kabuk değiştirmiş; “biz kimiz?” sorusunun yerini, çöküşte olan bir yapıda “nasıl ayakta kalacağız?” sorusu almıştır.
Bu noktadan itibaren Türkçülük, salt bir eğitim ideali veya kültürel bir arayış olmaktan çıkmış; bir milletin hayatta kalma stratejisi, iktisadi ve toplumsal bir varoluş mücadelesi halini almıştır. Akçura’nın rasyonel ve analitik dokunuşuyla birlikte o ilk aşamadaki “söylem”, artık somut bir “eylem planına”, stratejik bir siyaset projesine ve toplumsal bir karşılığa dönüşmüştür.
Ziya Gökalp ve fikrin devlet nizamıyla taçlanması
Fikirden devlete uzanan bu hattın son, en kritik ve en belirleyici aşaması ise Ziya Gökalp’in dehasıyla şekillenmiştir. Gökalp, kendinden önceki iki büyük ismin mirasını alarak fikri modern bir “devlet olgusu” mertebesine yükseltmiştir.
Millet, kültür ve medeniyet kavramlarını sosyolojik bir perspektifle yeniden tanımlayan Gökalp, Türkçülüğü sistemleştirmiştir. Böylece Türkçülük, yalnızca bir düşünce akımı değil; kurumları, kanunları ve toplumsal temelleri olan bir devlet nizamına dönüşmüştür.
Gökalp ile birlikte fikir artık uygulanabilir ve kurumsallaşabilir bir devlet fikrine evrilmiş; Türk milliyetçiliği, Cumhuriyet’in kurucu devlet aklının en önemli bileşenlerinden biri haline gelmiştir.
Çok kutuplu siyasette yeniden üretim
Gaspıralı, Akçura ve Gökalp’in inşa ettiği bu tarihsel silsile, bugünden kopuk bir entelektüel miras değil; günümüz siyasetinde farklı biçimlerde tezahür eden canlı bir yapıdır. Bugün Türkiye’de milliyetçilik, homojen bir çerçeveden çıkarak; devlet güvenliğini önceleyen, reform ve rasyonaliteyi merkeze alan ya da toplumsal uzlaşı arayan farklı eğilimler üzerinden yeniden üretilmektedir.
Bu çeşitlenme, milliyetçilik fikrinin devlet tekelinden çıkarak toplumun farklı katmanlarına yayılmasının bir göstergesidir ve bu yönüyle kıymetlidir. Ancak bu çoğullaşma, ortak bir stratejik akla bağlanamadığı ölçüde, bir zenginlikten ziyade yönsüzlüğün kurumsallaşması riskini beraberinde taşır.
Final: Devlet aklının güncel sınavı
Bugün karşı karşıya olduğumuz tablo bir çözülme değil; istikamet arayan bir dönüşümdür. Gaspıralı’da uyanış olarak doğan, Akçura’da rasyonel bir tercihe evrilen ve Gökalp’te kurumsal bir sistem halini alan bu birikimli miras, artık yalnızca tarihsel bir anlatı değil; doğrudan bugünün meselesidir.
Bu meselenin özü açıktır:
Fikir ile siyaset, siyaset ile kurum arasında, çağın şartlarına uygun yeni bir denge kurulabilecek midir?
Çünkü devlet aklı; ancak zihinsel birlik ile stratejik istikametin aynı eksende buluşmasıyla anlam kazanır. Aksi halde miras, yön veren bir güç olmaktan çıkar; yalnızca referans alınan bir geçmişe dönüşür.
Ve bugün Türkiye’nin önündeki asıl soru şudur:
Bu köklü birikim, yeniden yaşayan, yön tayin eden ve kapsayıcı bir devlet aklına dönüşebilecek midir?
