İktidara ödev vermek

Burası demokratik bir ülkedir ve eğer iktidar demokrasiye inandığını söylüyorsa, ödev istemekten rahatsız olmamalıdır.

Siyaset sadece yönetme sanatı değildir.

Aynı zamanda yönetilmeyi bir sanata çevirme becerisidir de.

Hal böyle olunca, iktidardaki siyasilere hem toplum hem de muhalefet partileri ödev yapma uyarıları yapar.

Toplumun iktidardan ödevini yapmasını istemesi, demokrasinin en önemli özelliklerinden biridir.

Sadece diktatörlüklerde toplum bu ödev yapma isteğini iletme şansına sahip değildir.

Burası demokratik bir ülkedir ve eğer iktidar demokrasiye inandığını söylüyorsa, ödev istemekten rahatsız olmamalıdır. Tam tersine, bu talepten memnun olmalıdır. Demokrasi, tek yönlü bir emir-komuta ilişkisi değildir.

Demokrasinin özü, vatandaşın yalnızca seçim günlerinde değil, gündelik hayatın her anında söz sahibi olabilmesidir. Bu söz hakkı, eleştiriyle, taleple ve gerektiğinde itirazla kendini gösterir. Bu nedenle “ödev istemek”, demokrasinin işleyişinin doğal bir sonucudur.

O, karşılıklı bir etkileşim, hesap verebilirlik ve sürekli bir diyalog mekanizmasıdır. Yönetenler kadar yönetilenlerin de rolü büyüktür.

Yönetilenler, sadece oy verip kenara çekilmez; beklentilerini, taleplerini ve eleştirilerini açıkça ortaya koyar. İşte bu noktada siyaset, yönetme sanatının yanı sıra, yönetilmeyi de bir sanata dönüştürme becerisi hâline gelir.

Toplumun aktif katılımı, demokrasinin canlılığının en önemli göstergelerinden biridir. Katılımın olmadığı bir yerde, siyaset tek taraflı bir karar alma mekanizmasına dönüşür ve bu da zamanla meşruiyet krizlerini beraberinde getirir.

Toplumun sesi yükseldiğinde, iktidar bunu bir tehdit olarak değil, kendi meşruiyetinin ve halkla bağının bir kanıtı olarak görmelidir.

Vatandaşlar ve muhalefet, iktidara yalnızca eleştiri yöneltmekle kalmaz, aynı zamanda somut beklentiler ve ödevler de sunar.

Çünkü demokrasi, halkın iradesinin sadece seçim sandığında değil, sandık dışında da sürekli olarak ifade edildiği bir sistemdir.

Sandık demokrasinin başlangıcıdır; ancak tek başına yeterli değildir. Asıl önemli olan, sandık sonrasında oluşan yönetim sürecinin ne kadar şeffaf ve katılımcı olduğudur.

Diktatörlüklerde veya otoriter rejimlerde ise durum tamamen farklıdır. Orada toplumun “ödevini yap” deme hakkı ya fiilen ortadan kaldırılmıştır ya da bu hakkı kullananlar ağır bedeller ödemek zorunda kalır.

Yönetilenler sessiz, itaatkâr ve sorgusuz bir şekilde kabullenmek zorundadır. Eleştiri, talep ve hesap sorma, rejim için tehlike olarak görülür.

Bu tür rejimlerde siyaset, toplumdan kopuk bir güç alanına dönüşür. Halkın sesi bastırıldıkça, sorunlar derinleşir ve çözüm üretme kapasitesi giderek zayıflar.

Oysa gerçek bir demokraside durum tam tersidir. İktidar, toplumdan gelen ödev taleplerini bir yük olarak değil, bir fırsat olarak karşılamalıdır.

Çünkü bu talepler, iktidarın halk adına hareket ettiğini, halkın sesini duyduğunu ve ona göre hareket ettiğini gösterir. Eğer bir iktidar “Biz demokrasiye inanıyoruz” diyorsa, bu inancını en somut şekilde, kendisine yöneltilen taleplere verdiği tepkiyle kanıtlar.

Bu noktada önemli olan, eleştiriye verilen refleksin niteliğidir. Yapıcı eleştiriyi düşmanlık olarak görmek, demokrasiyi zayıflatır; onu bir rehber olarak görmek ise güçlendirir.

Demokrasiye gerçekten inanan bir iktidar, toplumdan ve muhalefetten gelen “ödev” taleplerini şu şekilde ele almalıdır:

Birincisi, rahatsız olmak yerine memnun olmalıdır. Toplumun ses çıkarması, iktidarın işinin bittiği anlamına gelmez. Aksine, halkın aktif katılımı, demokrasinin canlı ve sağlıklı olduğunun en güçlü işaretidir.

Çünkü sessizlik her zaman huzurun göstergesi değildir; çoğu zaman korkunun ya da umutsuzluğun sonucudur. Bu yüzden konuşan bir toplum, yaşayan bir demokrasi demektir.

Sessiz bir toplum, genellikle korkunun veya umutsuzluğun sonucudur. Oysa talep eden, sorgulayan, ödev isteyen bir toplum, demokrasiye sahip çıktığını gösterir.

İkincisi, bu talepleri ciddiye almak ve somut cevaplar üretmektir. Her talep mutlak surette haklı olmayabilir. Bazıları popülist, bazıları gerçekçi dışı veya zamansız olabilir. Ancak iktidarın asıl görevi, bu talepleri ya somut icraatlarla karşılamak ya da neden karşılayamadığını şeffaf bir şekilde açıklamaktır.

Şeffaflık, güvenin temelidir. Açıklama yapılmadığında ortaya çıkan boşluk, söylentiler ve güvensizlikle dolar. Bu da demokratik kültürü aşındırır.

“Siz ne anlarsınız”, “muhalefet engelliyor” veya suskunluk gibi tepkiler, demokratik kültürü zayıflatır ve toplumla iktidar arasındaki güven bağını aşındırır.

Üçüncüsü, karşılıklı sorumluluğu kabul etmektir. Demokrasi tek taraflı bir ilişki değildir. Toplum ve muhalefet “ödev isteyebilir” ama aynı zamanda kendi ödevlerini de yerine getirmek zorundadır.

Bu karşılıklı sorumluluk bilinci gelişmediği sürece, demokrasi sürekli bir suçlama döngüsüne hapsolur. Oysa gerçek ilerleme, ortak sorumluluğun paylaşılmasıyla mümkündür.

Yani “ödev istemek” bir haksa, “ödev yapmak” da bir sorumluluktur. Her iki taraf da bu sorumluluğu taşıdığında demokrasi gerçek anlamda işler.

Türkiye’de siyaset kültürü, maalesef uzun yıllardır “biz yaptık, siz engellediniz” ile “siz hiçbir şey yapmadınız” döngüsü arasında sıkışıp kalmıştır.

Bu dil, siyaseti çözüm üretme alanı olmaktan çıkarıp bir polemik zeminine dönüştürmektedir. Oysa toplumun beklentisi, tartışma değil, sonuçtur.

Bu döngüde hem iktidar hem muhalefet sık sık “ödev” talebini karşı tarafa yöneltirken, kendi üzerine düşen sorumlulukları yapmaktan kaçınma eğilimi göstermektedir.

İktidar, eleştirileri genellikle “dış güçler”, “muhalefet” veya “terör” gibi unsurlara bağlayarak savunma pozisyonuna çekilmekte; muhalefet ise her sorunu iktidarın kusuru olarak gösterip, kendi alternatiflerini yeterince somutlaştırmamaktadır.

Alternatif üretmeyen bir muhalefet ne kadar eksikse, eleştiriyi dikkate almayan bir iktidar da o kadar eksiktir. Demokrasi, bu iki eksikliğin giderilmesiyle güçlenir.

Bu durum, siyaseti verimsiz bir atışma arenasına dönüştürmekte ve asıl meselelerin çözülmesini engellemektedir.

Evet, demokraside toplumun iktidara “ödevini yap” deme hakkı vardır ve bu hak cesaretle kullanılmalıdır. Ancak aynı zamanda iktidarın da bu talebi bir düşmanlık veya tehdit olarak değil, demokrasinin sağlıklı işlemesinin doğal bir parçası olarak görmesi şarttır.

Cesaret, sadece talep eden toplumda değil, eleştiriyi kabullenen iktidarda da olmalıdır. Bu çift yönlü cesaret, demokrasinin kalitesini belirler.

İktidar bu yaklaşımı ne kadar içselleştirirse, muhalefet de o kadar sorumluluk duygusuyla hareket etmek zorunda kalacaktır. Aksi takdirde hepimiz aynı kısır döngüde debelenmeye devam ederiz: suçlamalar, savunmalar, kutuplaşma ve çözümsüzlük. Siyaset gerçekten de hem yönetme hem de yönetilmeyi sanat hâline getirme işidir.

Bu sanatı ustalıkla icra edebilmek için gereken şey ise basit ama zor bir şeydir: karşılıklı saygı, şeffaflık, sorumluluk ve samimiyet.

Güçlü bir iktidar, güçlü bir muhalefet ve aktif, talepkâr bir toplum olmadan gerçekten güçlü olamaz. Demokrasi, bu üç unsurun dengeli ve olgun bir şekilde bir arada var olmasıyla anlam kazanır. Bu dengeyi kurabildiğimiz ölçüde, siyaseti sadece bir güç mücadelesi olmaktan çıkarıp, ortak geleceğimizi inşa ettiğimiz bir sanata dönüştürebiliriz.