Yüksek kazanç tek başına suç değildir. Tasfiyeden önce fondan çıkmak da kendiliğinden hukuka aykırılık oluşturmaz. Soruşturmadaki bir tespit ise henüz yargı hükmü değildir.
1982'de banker kapısında, bugün tasfiye ekranında bekleyen yatırımcının sorusu aynı: Bu kadar para toplanırken denetim neredeydi?
1982 yazında Banker Kastelli çöktüğünde, ömür boyu biriktirdiği parayı geri almak isteyen kalabalıklar banker kapılarında kuyruğa girdi.
Ellerinde tahviller, mevduat sertifikaları ve ödeme vaatleri vardı. O sertifikaların üzerinde lisanslı bankaların adı yazıyordu. Zihinlerinde ise tek bir soru:
Bu kadar para toplanırken denetim neredeydi?
Sermaye Piyasası Kurulu, krizden hemen önce kurulmuştu. 28 Temmuz 1981 tarihli 2499 sayılı Kanunla oluşturulan Kurulun başkan ve üyeleri 13 Ocak 1982'de atandı. Görevi, sermaye piyasasının güven içinde işlemesini sağlamak ve tasarruf sahiplerini korumaktı. Haziran 1982'de kırk bankanın mevduat sertifikalarını artık bankerler aracılığıyla satmama kararı almasıyla çöküş başladı; Kastelli kısa süre sonra yurt dışına kaçtı. Kurul faaliyete geçeli henüz beş ay olmuştu.
Aradan 44 yıl geçti.
Banker tabelalarının yerini portföy yönetim şirketleri, basılı sertifikaların yerini mobil uygulamalar aldı. Para artık şube gişesinden değil, telefondaki birkaç tuşla yatırılıyor.
Fakat yatırımcının sorusu değişmedi.
455 bin insan yalnız fona değil, sisteme güvendi
SPK, 17 Eylül 2026'da yedi portföy yönetim şirketine ait 131 fonun tasfiyesine karar verdi. Kurulun Merkezi Kayıt Kuruluşu kayıtlarına dayanan açıklamasına göre bu fonlarda 455 bin 758 tekil yatırımcı bulunuyor. Fonların toplam büyüklüğünün 800 milyar lirayı aştığı hesaplanıyor.
Bu insanlar paralarını yasa dışı bir yapıya elden teslim etmedi. SPK'nın faaliyet izni verdiği portföy şirketlerinin kurduğu, izahnamesi Kurulca onaylanan, bankalar ve aracı kurumlar üzerinden satılan, TEFAS'ta işlem gören fonlara yatırdılar. 1982'de yatırımcıya güven veren, sertifikanın üzerindeki banka adıydı; bugün ise Kurulun izin verdiği ve gözetimini üstlendiği bir sistem.
Fon yöneticisine güvendikleri kadar, o yöneticiyi denetlemesi gereken sisteme de güvendiler.
Bir yatırımcının fon yöneticilerinin özel ilişkilerini, telefon görüşmelerini ya da perde arkasındaki para hareketlerini bilmesi mümkün değildir. Buna ihtiyacı da olmamalıdır. Yatırımcı şunu varsayar: Fonun mal varlığı korunuyor, işlemler kayıt altında tutuluyor, olağan dışı getiriler ve para hareketleri izleniyor; bir sorun çıkarsa yetkili kurum zamanında müdahale ediyor.
Sermaye piyasasının temeli budur. Devlet kazanç garantisi vermez; fakat denetimi üstlenir. Kurulun yatırımcıların hak ve yararlarını koruma görevi doğrudan Kanundan doğar.
"Ama getiriler olağan dışıydı, yatırımcı riski bilerek aldı" denebilir. Oysa bu getiriler gizli değildi; izahnamesi onaylı fonların her gün kamuya ilan edilen fiyatlarıydı. Olağan dışı getiriyi ilk fark etmesi gereken, telefonundan fon alan vatandaş değil, piyasayı gözetmekle görevli kurumdur.
Bugünkü krizi ağırlaştıran asıl mesele, bu görevin yerine getirilip getirilmediğidir.
Mesele çok kazanmak değil, hangi bilgiyle kazanmaktır
Adalet Bakanının 9 Ekim'de açıkladığı verilere göre, üç portföy grubunun fonlarından 100 milyon liranın üzerinde kazanç sağlayan 141 kişi ve 73 şirket toplam 187,6 milyar lira elde etti. Bakan, bu kişilerin önceden bilgi alarak fonlardan çıktığının tespit edildiğini söyledi; inceleme özellikle 13-16 Eylül arasındaki çıkışlara yoğunlaşıyor.
Fakat yüksek kazanç tek başına suç değildir. Tasfiyeden önce fondan çıkmak da kendiliğinden hukuka aykırılık oluşturmaz. Soruşturmadaki bir tespit ise henüz yargı hükmü değildir.
Asıl sorular şunlardır:
Çıkış kararı kamuya açık bilgilere göre mi verildi, yoksa henüz açıklanmamış bir gelişme önceden mi öğrenildi?
Fonlardaki olağan dışı getiriler gerçek piyasa hareketlerinden mi doğdu, yoksa fiyatlar yapay işlemlerle mi yükseltildi?
Hesapların görünen sahipleri ile gerçek yararlanıcıları aynı kişiler miydi?
Tasfiye kararına ilişkin bilgi, açıklanmadan önce herhangi bir kişi veya gruba ulaştı mı?
Bu sorular yargı önünde cevaplanmadan 187,6 milyar liranın tamamını "haksız kazanç" saymak doğru olmaz. Hukuk, kazanç ile hukuka aykırı kazanç arasındaki farkı emir saatleri, para hareketleri, iletişim kayıtları ve bilgi akışı üzerinden ortaya koymalıdır.
Denetleyenler de soruşturuluyor
Adalet Bakanının TBMM Plan ve Bütçe Komisyonunda verdiği bilgiye göre 9 Kasım 2026 itibarıyla soruşturmada 464 şüpheli var. Bunların 120'si tutuklu, 262'si adli kontrol altında; 40 firari şüpheli hakkında yakalama kararı bulunuyor. Yüzlerce gerçek ve tüzel kişinin mal varlığına tedbir konuldu; TMSF'nin 9 Kasım tarihli açıklamasına göre gönüllü iade yoluyla 31,6 milyar lira tahsil edildi.
Dosyanın dikkat çekici yanı, soruşturmanın fon ve şirket yöneticileriyle sınırlı kalmaması. Geçmişte BDDK, SPK, Borsa İstanbul, Takasbank ve Türkiye Sigorta'da üst düzey görev yapmış kişiler de şüpheliler arasında. Eski bir bakan tutuklandı; eski bir SPK Başkanı hakkında adli kontrol kararı verildi.
Elbette tutuklama mahkûmiyet değildir. Herkesin sorumluluğu somut delillerle ve bağımsız mahkeme kararıyla belirlenecektir.
Ancak denetim kurumlarında görev yapmış kişilerin dosyada şüpheli olarak yer alması şu soruyu kaçınılmaz kılıyor: Ortada yalnızca denetimden kaçan bir yapı mı vardı, yoksa denetim mekanizmasının içine kadar uzanan bir ilişki ağı mı?
Burada iki sorumluluğu ayırmak gerekir. Görevlinin kişisel ceza sorumluluğu başka, idarenin hizmet kusurundan doğan sorumluluğu başkadır. Bir görevlinin suç işlemesi idareyi kendiliğinden sorumlu kılmaz; fakat fiil, denetim yetkisinin kullanılması sırasında ya da hizmetin işleyişindeki bir zaaf sayesinde gerçekleştiyse idarenin sorumluluğu da gündeme gelir. Anayasa, kamu görevlilerinin yetkilerini kullanırken işledikleri kusurlardan doğan tazminat davalarının idare aleyhine açılmasını öngörür.
Hangi uyarı ne zaman geldi?
Ceza soruşturması kişilerin fiillerini araştırır. Fakat krizin nasıl büyüdüğünü anlamak için kurumların ne yaptığını da bilmemiz gerekiyor.
Adalet Bakanlığının 8 Ekim tarihli açıklamasına göre İstanbul Cumhuriyet Başsavcılığı, bazı fon ve hisselerdeki olağan dışı hareketleri tespit ederek 19 Ağustos'ta SPK'dan bilgi ve belge istedi. Tasfiye kararı ise 17 Eylül'de alındı. Aradaki yaklaşık bir ayda hangi incelemelerin yapıldığı kamuoyuna ayrıntısıyla açıklanmış değil.
Fonlardaki olağan dışı getiriler ilk ne zaman fark edildi? SPK'ya, Takasbank'a, Borsa İstanbul'a ve diğer kurumlara hangi tarihlerde hangi uyarılar ulaştı?
Portföy şirketleri en son ne zaman denetlendi? Denetim raporlarında hangi risklere işaret edildi? Fonların likiditesi ve ilişkili taraf işlemleri izlendi mi?
Tasfiye kararı ne zaman gündeme geldi ve bu bilgiye açıklamadan önce kimler erişebildi? Son günlerdeki olağan dışı çıkışlar neden durdurulamadı?
Müdahale geciktiyse bunun nedeni mevzuat eksikliği mi, kurumlar arası bilgi akışındaki kopukluk mu, yoksa idari bir tercih miydi?
Devlet kazancı değil, denetimi üstlenir
Banker Kastelli'den İhlas Finans'a, İmar Bankası'na kadar Türkiye, lisanslı kurumların çöktüğü pek çok kriz yaşadı. Her dosyanın hukuki yapısı farklıydı; fakat geride aynı tablo kaldı: Kazanç belirli kişilere, zarar mağdurlara ve kimi zaman bütün topluma yayıldı.
Yatırımın doğasında risk vardır. Fon zarar edebilir, piyasa düşebilir, yanlış tercih kayba yol açabilir. Devlet her yatırım zararını ödemek zorunda değildir.
Ancak içeriden öğrenilen bilgi, yapay fiyat hareketi, denetimsiz bırakılan işlem ya da gecikmiş kamu müdahalesi olağan yatırım riski değildir.
Anayasa açıktır: İdare, kendi eylem ve işlemlerinden doğan zararı ödemekle yükümlüdür. Kamu otoritesi bir kuruluşa faaliyet izni veriyor, işlemlerini gözettiğini söylüyor ve vatandaşı bu sisteme davet ediyorsa, kullandığı ya da kullanmadığı denetim yetkisinin hesabını da vermelidir.
Çünkü denetim yalnızca bir yetki değildir; zamanında kullanılmadığında sorumluluk doğuran bir kamu görevidir.
1982'de banker kapısında bekleyenlerle bugün tasfiye ödemesini bekleyenler arasında 44 yıl var. Ama sordukları soru aynı:
"Ben bu sisteme güvendim. Bu güvenin sorumluluğunu kim taşıyor?"
1982'de kuyrukta bekleyenler bu sorunun cevabını alamadı. Bu kez cevap, birkaç tutuklama haberiyle değil, kurumların hesap vermesiyle gelmelidir.