‘Milli Dayanışma’ teklifi üzerine bir hukuk eleştirisi

Asıl eşitlik ve ölçülülük sorunu, örgütler arasında değil, düzenlemenin kendi kapsamındaki kişiler arasında ortaya çıkıyor.

PKK/KCK terör örgütünün bütün unsurlarıyla fesih ve tasfiyesini, kontrolü altındaki silah ve mühimmatın teslimini esas alan bir kanun teklifinin TBMM’ye sunulmuş olmasını önemli ve olumlu bir aşama olarak görüyorum. Silahların susması, bu ülkenin uzun zamandır hak ettiği en değerli kazanımlardan biri olacaktır.

Ancak böylesine tarihî bir meselede varılmak istenen sonucun meşru ve değerli olması, kullanılan hukuki araçların sorgulanmasına engel değildir. Aksine kalıcı toplumsal barış, ancak hukuk devleti ilkelerine bağlı, öngörülebilir ve adalet duygusunu zedelemeyen bir düzenlemeyle kurulabilir.

5 Ağustos 2026 tarihinde TBMM Başkanlığına sunulan ve 2/3793 esas numarasını alan “Millî Dayanışma ve Toplumsal Bütünleşmenin Güçlendirilmesine Dair Kanun Teklifi”, bu açıdan önemli tartışmaları beraberinde getiriyor. Teklifin adı toplumsal bütünleşmeyi işaret etse de metnin özü, belirli suçlardan yürütülen soruşturma ve kovuşturmaların ertelenmesiyle kesinleşmiş mahkûmiyetlerin infaz edilmemesi üzerine kurulmuş bulunuyor.

Bir kanunun adı ile ruhu birbirini tutmadığında hukukçunun ilk işi, normun kime, hangi şartlarla ve nasıl uygulanacağını sormaktır. Bu soruları teklif metnine yönelttiğimizde, karşımıza toplumsal bütünleşme araçlarından çok, belirli bir örgüte özgülenmiş ve yürütme organının etkisinin oldukça güçlü olduğu bir erteleme rejimi çıkıyor.

Örgüte özgü kanun ve eşitlik meselesi

Teklifin 2. maddesi “örgüt” kavramını doğrudan “PKK/KCK terör örgütü ve bağlı bütün oluşumları” şeklinde tanımlıyor. Böylece düzenleme, genel ve soyut bir silah bırakma rejimi kurmak yerine belirli bir örgütü esas alıyor.

Belirli bir tarihsel ve toplumsal sorunun çözümü amacıyla geçici ve özel bir kanun çıkarılması tek başına Anayasa’ya aykırı değildir. Eşitlik ilkesi de herkese her durumda aynı hükmün uygulanmasını değil, aynı hukuki durumda bulunanlara aynı şekilde davranılmasını gerektirir. PKK/KCK’nin fesih ve silah bırakma sürecine girmesi, diğer örgütlerden farklı ve kendine özgü bir hukuki durum oluşturduğu şeklinde savunulabilir. Dolayısıyla “Diğer örgüt mensupları neden yararlanmıyor?” sorusu siyasi bakımdan güçlü olmakla birlikte tek başına yeterli bir anayasal itiraz oluşturmaz.

Asıl eşitlik ve ölçülülük sorunu, örgütler arasında değil, düzenlemenin kendi kapsamındaki kişiler arasında ortaya çıkıyor. Teklif bazı suç ve ceza grupları arasında ayrım yapsa da fiillerin niteliğini, mağduriyetin ağırlığını ve kişinin örgütsel konumunu yeterince dikkate almıyor.

Salt propaganda suçundan yargılanan bir kişiyle ağır ve mağdurlu bir suça iştirak eden kişi, suçlarının ceza üst sınırına bağlı olarak aynı erteleme süresine tabi tutulabiliyor. Örgüt içinde alt düzeyde yer alan kişiyle karar mekanizmasında bulunan yönetici arasında da yeterli bir kademelendirme yapılmıyor.

Kanun koyucu PKK/KCK’ye özgü bir geçiş rejimini meşru bir siyasi tercih olarak kabul edebilir. Fakat böyle bir rejimin kendi içinde fiilin ağırlığına, kişinin örgütsel konumuna, meydana gelen zarara ve bireysel sorumluluğa göre adil biçimde kademelendirilmesi gerekir.

Af mı, erteleme mi?

Teklif, düzenlemeyi “af” olarak adlandırmıyor. Bunun yerine soruşturma, kovuşturma ve infazın belirli sürelerle ertelenmesini öngörüyor. Fakat bir hukuki işlemin niteliği yalnızca adına bakılarak belirlenemez; doğurduğu sonuçların da değerlendirilmesi gerekir.

Devam eden soruşturma ve kovuşturmalar beş veya on yıl süreyle ertelenecek. Bu süre içinde yeni bir terör suçu işlenmezse soruşturma evresinde kovuşturmaya yer olmadığına, kovuşturma evresinde ise davanın düşmesine karar verilecek.

Kesinleşmiş mahkûmiyetlerde de cezanın infazı beş veya on yıl ertelenecek. Erteleme süresi yeni bir terör suçu işlenmeden geçirildiğinde ceza infaz edilmiş sayılacak. Bunun yanında, mahkûmiyet nedeniyle doğan hak yoksunluklarının belirli sürelerin ardından kaldırılabilmesi de mümkün olacak.

Bu yapı tek tip bir af düzenlemesi değildir. Devam eden soruşturma ve kovuşturmaların sonuçta ortadan kaldırılması genel affa; kesinleşmiş mahkûmiyetlerde cezanın infaz edilmiş sayılması ise özel affa yaklaşan sonuçlar doğurmaktadır. Hak yoksunluklarının ayrıca kaldırılabilmesi, düzenlemenin genel af etkisine yaklaşan yönünü daha da güçlendirmektedir.

Bu nedenle teklifin, devam eden yargılamalar bakımından genel affa, kesinleşmiş mahkûmiyetler bakımından özel affa yaklaşan, şartlı ve karma nitelikte bir düzenleme olduğu söylenebilir.

Bu nitelendirme yalnızca teorik bir tartışma değildir. Anayasa’nın 87. maddesi, genel ve özel af ilanı için TBMM üye tam sayısının beşte üç çoğunluğunu aramaktadır. Teklifin adı “erteleme” olsa bile ortaya çıkardığı sonuçların af niteliğinde olduğu kabul edilirse, hangi karar yeter sayısıyla kabul edilmesi gerektiği ciddi bir anayasal mesele hâline gelecektir.

Örgüt yöneticileri ve soruşturma boşluğu

Teklif, örgüt faaliyeti çerçevesinde işlenen kasten öldürme suçlarını kapsam dışında bırakıyor. Ancak bu istisnanın yalnızca tetiği çeken doğrudan faile uygulanacağı söylenemez. Kasten öldürme suçuna azmettiren veya yardım eden kişi de iştirak hükümleri uyarınca sorumlu tutulabilir ve suçla bağlantısı kanıtlandığında teklifin dışında kalabilir.

Asıl sorun, örgüt yöneticilerinin hukuken öldürme suçuna ilişkin istisnanın dışında bırakılması değildir. Sorun, bazı yöneticilerin somut öldürme, kaçırma, rehin alma veya diğer ağır şiddet fiilleriyle bağlantılarının gereği gibi soruşturulmamış olması ihtimalidir.

Yalnızca “örgütü yönetme” suçundan hakkında işlem yapılan bir kişi, bireysel fiilleri yeterince araştırılmadan mevcut suç vasfı üzerinden kanunun sağladığı imkânlardan yararlanabilir. Üstelik teklifin 3. maddesi, kanun kapsamındaki geçmiş suçlar nedeniyle daha sonra yeni bir soruşturma başlatılmasını Kurulun iznine bağlamaktadır.

Bu hüküm, teklifin en sorunlu düzenlemelerinden biridir. Bir suç işlendiğine ilişkin yeni delil ortaya çıktığında soruşturma başlatılıp başlatılmayacağına siyasi ve idari nitelikteki bir kurul değil, kanun ve deliller çerçevesinde Cumhuriyet savcısı karar vermelidir. Savcının soruşturma yetkisinin yürütme ağırlıklı bir kurulun iznine bağlanması; hukuk devleti, kuvvetler ayrılığı, yargı bağımsızlığı ve hak arama özgürlüğü bakımından ciddi sakıncalar doğurmaktadır.

1 Haziran 2005 tarihinin anlamı

Teklif, örgüt faaliyeti kapsamında 1 Haziran 2005 tarihinden önce işlenen ve müebbet veya ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasını gerektiren suçlar nedeniyle yürütülen soruşturma ve kovuşturmaları kapsam dışında bırakmaktadır.

Bu tarihin, 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun yürürlüğe girdiği gün olduğu açıktır. Ancak aynı ağırlıktaki bir suçun yalnızca işlendiği tarihe bağlı olarak farklı bir rejime tabi tutulmasının nesnel ve hukuki gerekçesi teklif metninde yeterince açıklanmamıştır.

Bir kişi aynı suçu 31 Mayıs 2005 tarihinde işlediğinde kanundan yararlanamazken, 2 Haziran 2005 tarihinde işlediğinde yararlanabilecekse bu farklılığın güçlü, anlaşılabilir ve denetlenebilir bir gerekçeye dayanması gerekir.

Aksi hâlde tarih üzerinden kurulan bu ayrımın, belirli kişi veya grupları ismen anmadan kapsam dışında bırakmak amacıyla getirildiği yönünde kuşkular doğacaktır. Kanunların yalnızca genel ve soyut görünmesi yeterli değildir; kişiye özgü sonuç doğuracak örtülü ölçütlerden de kaçınılmalıdır.

MGK kararına bağlanan hukuki sonuçlar

Anayasa’nın 118. maddesine göre Millî Güvenlik Kurulu, devletin millî güvenlik siyasetinin belirlenmesi ve uygulanması konusunda tavsiye kararları alan bir anayasal organdır.

Teklifte ise örgütün feshedildiği ve silahlarını teslim ettiği yönündeki güvenlik tespitinin MGK tarafından teyit edilerek Resmî Gazete’de yayımlanması, kanunun uygulanmasının başlangıç şartı hâline getiriliyor. MGK doğrudan bireysel ceza dosyaları hakkında karar vermemektedir. Bununla birlikte kanun, MGK kararının yayımlanmasına soruşturmaların, kovuşturmaların ve kesinleşmiş cezaların infazının ertelenmesi gibi zorunlu hukuki sonuçlar bağlıyor.

Örgütün gerçekten feshedilip feshedilmediğinin ve silahların teslim edilip edilmediğinin güvenlik kurumlarınca tespit edilmesi doğaldır. Ancak yürütme ve güvenlik ağırlıklı bir değerlendirmeye, bireysel ceza dosyalarının akıbeti üzerinde bu derece belirleyici ve kurucu bir etki tanınması kuvvetler ayrılığı bakımından tartışmalıdır.

Belirsiz ve geniş kapsam

Ceza hukukunun temel ilkelerinden biri belirliliktir. Kişi, hangi fiilin hangi hukuki sonucu doğuracağını kanun metninden makul ölçüde anlayabilmelidir.

Teklifte kullanılan “bununla bağlantılı her türlü oluşum” ve “örgüt faaliyeti kapsamında işlenen suçlar” ifadeleri bu açıdan sorunludur. Hangi oluşumların PKK/KCK ile bağlantılı sayılacağı, bağlantının kim tarafından ve hangi ölçütlere göre belirleneceği açık değildir.

“Örgüt faaliyeti kapsamında işlenen suçlar” ifadesi de son derece geniştir. Kasten öldürme bakımından açık bir istisna getirilmiş olmakla birlikte işkence, cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar, çocuklara karşı suçlar, ağır yaralama, kişiyi hürriyetinden yoksun bırakma ve benzeri ağır mağduriyet doğuran fiiller açıkça kapsam dışında tutulmamıştır.

Toplumsal bütünleşme adına çıkarılan bir kanunun, mağduriyetlerin niteliğini ve ağırlığını görmezden gelmesi kabul edilemez. Ağır ve kişisel mağduriyet doğuran suçlar tek tek belirlenmeli; kanunun kapsamı yorum yoluyla genişletilmeye elverişli olmaktan çıkarılmalıdır.

Başvuru, sanığın iradesi ve zorunlu bozma

Teklifin 9. maddesi, kanun hükümlerinin ancak altı ay içinde yararlanma isteğini yazılı olarak bildirenlere uygulanacağını açıkça düzenlemektedir. Dolayısıyla kişi başvurmazsa erteleme rejiminden yararlanmayarak yargılamasının devam etmesini ve beraat kararı verilmesini isteyebilir.

Bununla birlikte başvuru mekanizmasına ilişkin önemli boşluklar bulunmaktadır. Başvurunun kişi tarafından bizzat mı yapılacağı, müdafinin tek başına başvurup başvuramayacağı, başvurunun geri alınıp alınamayacağı, suç ikrarı veya mahkûmiyetin kabulü sayılıp sayılmayacağı ve birden fazla suç bulunan dosyalarda başvurunun bölünüp bölünemeyeceği düzenlenmemiştir.

İstinaf ve temyiz aşamasındaki dosyalar bakımından sorun daha da belirgindir. Teklifin 4. maddesi, kanun kapsamındaki dosyalar hakkında bozma kararı verilmesini öngörmektedir. Oysa bazı dosyalarda sanık hakkında beraat, zamanaşımı veya daha lehe başka bir karar verilmesi mümkün olabilir.

Teklifin gerekçesinde, beraat veya zamanaşımı gibi daha lehe sonuç ihtimali bulunan dosyaların esastan inceleneceği belirtilmektedir. Ne var ki bu güvence kanun maddesinde yer almamaktadır. Kanunda bulunmayan bir hak, yalnızca gerekçedeki açıklamayla yeterince güvence altına alınamaz.

Maddeye, kişinin daha lehine bir sonuç elde etme ihtimali bulunan dosyaların öncelikle esastan inceleneceği açıkça yazılmalıdır. Aksi hâlde beraat edebilecek bir sanık, tam anlamıyla aklanmak yerine yıllarca ertelenmiş dosyanın gölgesinde bırakılabilir.

Kavramsal tutarsızlıklar

Teklifin dili, birbirinden farklı hukuki kurumları aynı sözcükle karşılamak veya aynı kurumu farklı sözcüklerle anmak gibi sorunlar taşıyor. En dikkat çekici örnek “erteleme” kavramının kullanımıdır: teklif, henüz iddianame düzenlenmemiş bir soruşturmanın ertelenmesiyle, mahkeme önünde derdest bir kovuşturmanın ertelenmesini ve kesinleşmiş bir cezanın infazının ertelenmesini aynı sözcükle anıyor. Oysa bunlar usul hukuku bakımından birbirinden tamamen farklı aşamalar ve farklı hukuki araçlardır; Ceza Muhakemesi Kanunu’nda “kamu davasının açılmasının ertelenmesi” (m. 171) ayrı, “hükmün açıklanmasının geri bırakılması” ayrı, infazın ertelenmesi ayrı kurumlardır. Teklif bunların hiçbirine oturmayan, kendine özgü ve tanımsız bir “erteleme” kategorisi yaratıyor.

Benzer bir belirsizlik, 3. maddedeki “müsadereye konu eşya ve malvarlığı değerleri hakkında... tasfiye kararı verilir” ifadesinde ortaya çıkıyor. Müsadere, Türk Ceza Kanunu’nda başlı başına bir güvenlik tedbiridir (m. 54-55) ve nihai bir yaptırımı ifade eder; “tasfiye” ise genellikle şirketler ve icra-iflas hukukuna ait, ayrı bir işlem türüdür. Müsadereye konu bir değerin ayrıca “tasfiye” edilmesinin ne anlama geldiği, iki kurumun burada nasıl bir araya geldiği açık değil.

“Hak yoksunluğu” ifadesi de teklif boyunca tek bir anlamda kullanılmıyor: kimi yerde TCK m. 53 kapsamındaki (memuriyet yasağı, seçme-seçilme hakkından yoksunluk gibi) klasik hak yoksunluklarını, kimi yerde görevden uzaklaştırma veya pasaport kısıtlaması gibi tamamen farklı kanunlara dayanan idari sonuçları kapsayacak biçimde okunabiliyor. Son olarak, 3. maddede yeni soruşturma açılmasının Kurul’un “iznine” bağlanması ile 7. maddede hak yoksunluğunun kaldırılmasının Kurul tarafından “talep edilmesi” arasındaki fark da belirsiz — izin ve talep, kurul ile yargı mercii arasındaki ilişkiyi farklı biçimde kuran iki ayrı hukuki araçtır, ama teklif bu ayrımı gözetmeden ikisini de aynı işlevde kullanıyor gibi görünüyor.

Bu kavramsal gevşeklik, kanunlaşma hâlinde uygulayıcıların (savcı, hâkim, infaz hâkimi) aynı hükmü farklı biçimlerde yorumlamasına yol açacak; bu da teklifin öngörülebilirlik ve hukuki güvenlik bakımından en somut risklerinden birini oluşturuyor.

Ertelemenin kaldırılması için hangi aşama aranacak?

Teklif, erteleme süresi içinde terör suçlarından birinin işlenmesi hâlinde erteleme kararının kaldırılacağını düzenliyor. Fakat yeni suçun işlendiğinin hangi aşamada kabul edileceği belli değildir.

Soruşturma açılması yeterli olacak mıdır? İddianamenin kabulü mü aranacaktır? İlk derece mahkemesinin mahkûmiyet kararı mı esas alınacaktır? Yoksa kararın kesinleşmesi mi beklenecektir?

Masumiyet karinesi gereğince ertelemenin kaldırılması ancak kesinleşmiş bir mahkûmiyete bağlanmalıdır. Aksi hâlde soyut bir ihbar veya henüz kesinleşmemiş bir ceza davası, yıllar önceki soruşturmanın ya da infazın yeniden yürütülmesine neden olabilir. Böylesine ağır bir sonuç, kesinleşmiş yargı kararı dışında bir ölçüte bağlanmamalıdır.

Hak yoksunluklarının kaldırılması

Teklifin 7. maddesi, soruşturma ve kovuşturmadan doğan hak yoksunluklarıyla mahkûmiyetten doğan hak yoksunluklarını ayrı ayrı düzenlemektedir.

Soruşturma veya kovuşturmadan doğan hak yoksunluklarının kaldırılması bakımından özel bir bekleme süresi öngörülmemiştir. Mahkûmiyetten doğan hak yoksunlukları yönünden ise beş yıllık erteleme kararlarında iki, on yıllık erteleme kararlarında üç yıl beklenmesi gerekmektedir.

Her iki durumda da hak yoksunlukları kendiliğinden kaldırılmamaktadır. Cumhurbaşkanı Yardımcısının başkanlığındaki Kurulun talebi ve ardından ilgili yargı merciinin kararı gerekmektedir.

Ancak “soruşturma veya kovuşturma nedeniyle doğan hak yoksunluğu” ifadesinin kapsamı belirsizdir. TCK’nın 53. maddesine dayanan mahkûmiyet sonuçlarıyla görevden uzaklaştırma, ruhsat iptali, pasaport kısıtlaması veya belediye başkanlığı görevinden uzaklaştırma gibi farklı kanunlara dayanan idari sonuçlar aynı hukuki nitelikte değildir.

Hangi hak yoksunluklarının hangi şartlarla kaldırılacağı kanunda tek tek ve açık biçimde gösterilmelidir. Bu kadar önemli bir konu, yürütme organının oluşturduğu Kurulun değerlendirmesine bırakılmamalıdır.

Mutlak sorumsuzluk hükmü

Teklifin 10. maddesi, kanun kapsamında görev alan kişilerin yerine getirdikleri görevler nedeniyle hukuki, idari veya cezai sorumluluklarının doğmayacağını düzenlemektedir.

Sürecin hassasiyeti nedeniyle görev sınırları içinde ve iyi niyetle hareket eden kamu görevlilerine hukuki güvence sağlanması anlaşılabilir. Ancak teklifin öngördüğü koruma bunun çok ötesine geçmektedir.

Madde, kast, ağır ihmal, yetki aşımı, ayrımcılık veya görevin kötüye kullanılması hâlleri için herhangi bir istisna öngörmemektedir. Bu hâliyle görevini açıkça kötüye kullanan veya kanuna aykırı işlem yapan kişinin dahi sorumluluktan kurtulması mümkün olabilir.

Hukuk devletinde hiçbir kamu görevlisine önceden ve sınırsız bir sorumsuzluk alanı tanınamaz. Koruma yalnızca kanunda belirtilen görev sınırları içinde, hukuka uygun ve iyi niyetli olarak gerçekleştirilen işlemlerle sınırlandırılmalı; kast ve ağır ihmal açıkça kapsam dışında bırakılmalıdır.

Kayyum atanan belediyeler

Kamuoyunda süreçle birlikte tartışılan konulardan biri de görevden uzaklaştırılan belediye başkanlarıyla kayyum görevlendirilen belediyelerin durumudur. Teklif bu konuda özel bir hüküm içermemektedir.

Ceza soruşturması veya kovuşturması kayyum görevlendirilmesinin sebebini oluşturabilse de ceza dosyasının bu kanun kapsamında ertelenmesi, görevden uzaklaştırma yahut kayyum işlemini kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Bunun için ayrıca idari bir karar veya özel yasal düzenleme gerekir.

Dolayısıyla ceza dosyalarının ertelenmesiyle belediye başkanlarının doğrudan görevlerine döneceği yönündeki siyasi beklentinin mevcut kanun teklifinde açık bir karşılığı bulunmamaktadır. Bu alanın belirsiz bırakılması, kanun uygulamaya girdiğinde yeni hukuki ve siyasi tartışmalara neden olacaktır.

Malvarlığının tasfiyesi

Teklifin 3. maddesi, müsadereye konu eşya ve malvarlığı değerleri hakkında erteleme kararıyla birlikte tasfiye kararı verilmesini ve bunların Hazineye irat kaydedilmesini öngörmektedir.

Henüz kesinleşmiş bir mahkûmiyet ve müsadere kararı bulunmadan malvarlığının tasfiye edilmesi; masumiyet karinesi, mülkiyet hakkı ve iyi niyetli üçüncü kişilerin hakları bakımından ciddi sorunlar doğurabilir.

Malvarlığının suçla bağlantısı hangi delil standardıyla belirlenecektir? İyi niyetli üçüncü kişilerin mülkiyet hakları nasıl korunacaktır? Tasfiye kararına karşı hangi kanun yoluna başvurulacaktır? Sonradan beraat veya kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilirse tasfiye edilen malvarlığı nasıl iade edilecektir?

Bu soruların cevabı teklif metninde bulunmamaktadır. Tasfiye, sonuçları itibarıyla geri dönüşü son derece zor bir işlemdir. Bu nedenle bağımsız yargı kararı, etkili itiraz hakkı ve üçüncü kişilerin dinlenmesi gibi güvenceler açıkça düzenlenmelidir.

Mağdurun metinde olmaması

Teklif; şüpheli, sanık ve hükümlüler için ayrıntılı bir erteleme ve hakların geri verilmesi sistemi kurarken suçtan zarar görenlere ilişkin hiçbir hüküm içermemektedir.

Mağdurun erteleme kararından haberdar edilmesi, görüşünün alınması, karara itiraz edebilmesi, maddi ve manevi zararının giderilmesi ve bilgiye erişmesi düzenlenmemiştir.

Özellikle ağır ve mağdurlu suçlarda toplumsal barış yalnızca failin hukuki durumunun iyileştirilmesiyle kurulamaz. Mağdurun acısını görmeyen, zararını gidermeyen ve sözünü dinlemeyen bir düzenleme toplumsal bütünleşme sağlamaz.

Sonuç: Barışın hukuku, istisnanın hukuku olamaz

Bu teklif, meşru ve önemli bir siyasi hedefe yönelmiştir. Silahların susması, örgütün tasfiye edilmesi ve şiddetin demokratik siyasetin dışına çıkarılması hiç kuşkusuz desteklenmesi gereken amaçlardır.

Ancak barışın kalıcı olması, yalnızca silahların bırakılmasına değil, sonrasında kurulacak hukuki düzenin adil ve güvenilir olmasına bağlıdır.

Mevcut teklif; fiillerin ağırlığını ve kişilerin örgütsel konumlarını yeterince ayrıştırmaması, bireysel silah bırakma ve örgütten kopuş şartlarını açıkça aramaması, mağdur haklarına yer vermemesi, yürütme ağırlıklı Kurula yargısal süreç üzerinde geniş yetkiler tanıması ve görev alan kişiler için sınırları belirsiz bir sorumsuzluk hükmü getirmesi nedeniyle ciddi sorunlar taşımaktadır.

Türkiye’nin ihtiyacı, siyasi tercihlere göre genişleyip daralan kişisel bir istisna rejimi değildir. Mevcut silah bırakma sürecinin kendine özgü koşullarını dikkate alan; ancak yararlanma ölçütlerini nesnel biçimde belirleyen, fiillerin ağırlığını ve mağduriyetleri ayrıştıran, bireysel kopuşu esas alan, mağdur haklarını koruyan ve yargı bağımsızlığından taviz vermeyen geçici bir hukuki çerçeveye ihtiyaç vardır.

Barış için cesur siyaset gerekir. Fakat gerçek cesaret, hukuki güvenceleri ortadan kaldırmak değil, en zor dönemde bile onları koruyabilmektir.

Devlet silah bırakanı topluma kazandırırken mağdura “Senin acın artık hukuken önemsizdir.” duygusu vermemelidir. Bir tarafta cezasızlık, diğer tarafta unutulmuşluk hissi doğuran bir düzenleme toplumsal bütünleşme sağlayamaz.

Barışın yolu hukuktan geçer. O yol, kişiye ve döneme göre şekillenen istisnalarla değil; adalet, şeffaflık ve eşitlik üzerine döşendiğinde geleceğe ulaşır.