ABD ile İran arasında aylardır süren diplomatik temasların ardından hazırlanan 14 maddelik mutabakat zaptı resmiyet kazandı. ABD Başkanı Donald Trump ile İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan'ın elektronik imzalarıyla yürürlüğe giren anlaşma, iki ülke arasındaki çatışmaların sona erdirilmesi ve kapsamlı bir barış anlaşmasına zemin hazırlanmasını amaçlıyor.
İran Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü İsmail Bekayi, mutabakatın elektronik formatta hazırlanarak liderler tarafından imzalandığını açıkladı. Bekayi, İsviçre’de herhangi bir imza töreni düzenlenmeyeceğini belirtti.
Nihai anlaşma için 60 günlük müzakere süreci
Mutabakat metnine göre taraflar, en fazla 60 gün içinde kapsamlı bir nihai anlaşmaya ulaşmak amacıyla müzakerelere başlayacak. Nükleer program, yaptırımların kaldırılması ve bölgesel güvenlik gibi en kritik başlıklar bu süreçte ele alınacak.
Anlaşmanın ilk maddesi kapsamında ABD ve İran, mevcut savaşta yer alan müttefikleriyle birlikte Lübnan dahil tüm cephelerde askeri operasyonların derhal ve kalıcı olarak sona erdiğini ilan edecek. Taraflar ayrıca birbirlerine karşı güç kullanmama ve güç kullanma tehdidinde bulunmama taahhüdü veriyor.
Mutabakatta, iki ülkenin birbirlerinin egemenliğine ve toprak bütünlüğüne saygı göstermesi ve iç işlerine müdahale etmemesi de güvence altına alınıyor.
Hürmüz Boğazı ve deniz trafiği yeniden açılacak
Metne göre ABD, anlaşmanın imzalanmasının ardından İran'a yönelik deniz ablukasını kaldırma sürecini başlatacak ve bu süreci 30 gün içinde tamamlayacak. İran ise Basra Körfezi ile Umman Denizi arasındaki ticari gemi geçişlerinin yeniden başlaması için gerekli adımları atacak.
Mayın temizleme ve teknik engellerin giderilmesinin ardından Hürmüz Boğazı'ndaki ticaret hacminin 30 gün içinde savaş öncesi seviyelere dönmesi hedefleniyor.
İran için 300 milyar dolarlık ekonomik plan
Mutabakatın ekonomik bölümünde ABD'nin bölgesel ortaklarıyla birlikte İran'ın yeniden yapılanması ve ekonomik kalkınması için en az 300 milyar dolarlık bir finansman planı hazırlamayı taahhüt ettiği belirtiliyor. Söz konusu mekanizmanın ayrıntılarının nihai anlaşma kapsamında netleştirilmesi öngörülüyor.
Anlaşmaya göre ABD, nihai anlaşma sonrasında belirlenecek takvim doğrultusunda İran'a yönelik yaptırımları kaldırmayı taahhüt ediyor. Bu kapsamda Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi kararlarıyla bağlantılı yaptırımların yanı sıra ABD'nin birincil ve ikincil yaptırımlarının da sona erdirilmesi planlanıyor.
Ayrıca ABD Hazine Bakanlığı'nın, geçiş sürecinde İran petrolü ve petrokimya ürünlerinin ihracatına yönelik muafiyetler yayımlaması öngörülüyor. Dondurulmuş İran varlıklarının ise müzakerelerde sağlanacak ilerlemeye paralel olarak kademeli şekilde serbest bırakılması planlanıyor.
Nükleer program nihai anlaşmada ele alınacak
Mutabakatta İran, nükleer silah geliştirmeyeceği yönündeki taahhüdünü yineliyor. Zenginleştirilmiş uranyum stoklarının geleceği, uranyum zenginleştirme faaliyetleri ve diğer nükleer başlıkların ise nihai anlaşma görüşmelerinde karara bağlanacağı belirtiliyor.
Taraflar, nihai anlaşmaya kadar mevcut durumun korunması konusunda da uzlaştı. Buna göre İran nükleer programında mevcut seviyeyi korurken, ABD yeni yaptırım uygulamayacak ve bölgedeki askeri varlığını artırmayacak.
Mutabakatın uygulanmasını ve tarafların yükümlülüklerini yerine getirip getirmediğini denetlemek amacıyla ortak bir uygulama mekanizması oluşturulacak. Nihai anlaşmanın ise bağlayıcı bir Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi kararıyla onaylanması planlanıyor.
14 maddelik metnin tamamı
1- ABD ile İran İslam Cumhuriyeti, Lübnan da dahil olmak üzere tüm cephelerdeki askeri operasyonların derhal ve kalıcı olarak sona erdirildiğini ilan etmek, bundan böyle birbirlerine karşı herhangi bir savaş veya askeri operasyon başlatmamayı taahhüt etmek, birbirlerine karşı güç kullanmaktan veya güç kullanma tehdidinde bulunmaktan kaçınmak ve Lübnan'ın toprak bütünlüğünü ve egemenliğini güvence altına almak amacıyla bu mutabakat zaptını imzalamaktadırlar. Nihai anlaşma, Lübnan dahil olmak üzere tüm cephelerdeki savaşın kalıcı olarak sona erdirilmesini ve bu paragrafın diğer hükümlerini teyit edecektir.
2- ABD ve İran İslam Cumhuriyeti, birbirlerinin egemenliğine ve toprak bütünlüğüne saygı göstermeyi ve birbirlerinin iç işlerine karışmamayı taahhüt ederler.
3- ABD ve İran İslam Cumhuriyeti, en fazla 60 gün içinde nihai anlaşmayı müzakere edip sonuçlandırmayı taahhüt eder, bu süre, karşılıklı rıza ile uzatılabilir.
4- Bu mutabakat zaptının imzalanmasının hemen ardından ABD, İran İslam Cumhuriyeti'ne yönelik deniz ablukasını ve her türlü engellemeyi veya aksaklığı kaldırmaya başlayacak ve deniz ablukasını 30 gün içinde tamamen sona erdirecektir. Bu süre zarfında, gemilerin trafiği, İran İslam Cumhuriyeti tarafından yeniden tesis edilen savaş öncesi trafik hacmine orantılı olacaktır. ABD ayrıca, nihai anlaşmanın imzalanmasından sonraki 30 gün içinde İran İslam Cumhuriyeti sınırları yakınındaki kuvvetlerini geri çekmeyi taahhüt eder.
5- Bu mutabakat zaptının imzalanmasının ardından İran İslam Cumhuriyeti, ticari gemilerin İran Körfezi'nden Umman Denizi'ne ve tersi yönde, yalnızca 60 gün süreyle, ücretsiz ve güvenli bir şekilde geçiş yapabilmeleri için elinden gelen tüm çabayı göstererek gerekli düzenlemeleri yapacaktır. Ticari gemilerin trafiği derhal başlayacak ve İran İslam Cumhuriyeti tarafından teknik ve askeri engellerin kaldırılması ve mayın temizliği gerekliliği göz önünde bulundurularak, bu düzenlemeler 30 gün içinde yürürlüğe girecektir. İran İslam Cumhuriyeti, geçerli uluslararası hukuk ve Hürmüz Boğazı kıyı devletlerinin egemenlik hakları çerçevesinde, diğer Basra Körfezi kıyı devletleriyle görüşerek Hürmüz Boğazı'ndaki gelecekteki idare ve denizcilik hizmetlerini belirlemek üzere Umman Sultanlığı ile diyalog kuracaktır.
6- ABD, bölgesel ortaklarıyla birlikte İran İslam Cumhuriyeti'nin yeniden inşası ve ekonomik kalkınması için en az 300 milyar ABD doları tutarında, kesin ve karşılıklı olarak mutabık kalınan bir plan hazırlamayı taahhüt etmektedir. Bu planın uygulanmasına yönelik mekanizma, 60 gün içinde imzalanacak nihai anlaşmanın bir parçası olarak kesinleştirilecektir. İlgili finansal işlemler için gerekli olan tüm lisanslar, muafiyetler ve izinler ABD tarafından verilecektir.
7- ABD, nihai anlaşmanın bir parçası olarak, üzerinde mutabık kalınan bir takvime göre, Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi kararları, Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) Yönetim Kurulu kararları, tüm tek taraflı ABD yaptırımları, birincil ve ikincil yaptırımlar dahil olmak üzere kaldırmayı taahhüt eder. İran İslam Cumhuriyeti ve ABD, yukarıda bahsedilen yaptırımların kaldırılması konusunun kritik önemini kabul eder ve bu konularda karşılıklı mutabakat sağlamak amacıyla müzakerelerde bu meseleleri derhal ele alma niyetlerini ifade ederler.
8- İran İslam Cumhuriyeti, nükleer silah temin etmeyeceğini veya geliştirmeyeceğini bir kez daha teyit etmektedir. ABD ve İran İslam Cumhuriyeti, yedinci paragrafta belirtilen takvime uygun olarak karşılıklı olarak mutabık kalınacak bir mekanizma çerçevesinde, zenginleştirilmiş malzeme stoklarının imhasını, UAEA gözetimi altında yerinde seyreltme yoluyla gerçekleştirilecek asgari yöntemle çözüme kavuşturmak üzere anlaşmışlardır. Taraflar ayrıca, nihai anlaşmada üzerinde mutabık kalınacak tatmin edici bir çerçeve temelinde, zenginleştirme meselesini ve İran İslam Cumhuriyeti'nin nükleer ihtiyaçlarıyla ilgili diğer karşılıklı olarak kararlaştırılan konuları görüşmeyi kabul etmişlerdir. Nihai anlaşma, bu paragrafın hükümlerini teyit edecek ve İran İslam Cumhuriyeti, yukarıda belirtilen nükleer meselelerin hayati önemini kabul edecektir. Taraflar, bu meseleler üzerinde karşılıklı mutabakat sağlamak amacıyla müzakerelerde bu konuları derhal ele alma niyetlerini ifade etmektedirler.
9- Nihai anlaşma imzalanana kadar, ABD ve İran İslam Cumhuriyeti mevcut durumu korumayı kabul ederler. İran İslam Cumhuriyeti nükleer programının mevcut durumunu koruyacak, ABD ise herhangi bir yeni yaptırım uygulamayacak ve bölgeye ilave asker konuşlandırmayacaktır.
10- ABD, bu mutabakat zaptının imzalanmasının hemen ardından ve yaptırımların sona ermesine kadar, ABD Hazine Bakanlığının İran ham petrolü, petrol ürünleri ve türevlerinin ihracatı ile bankacılık işlemleri, sigortacılık, nakliye vb. dahil olmak üzere tüm ilgili hizmetler için muafiyetler vereceğini taahhüt eder.
11- ABD, bu mutabakat zaptının yürürlüğe girmesiyle birlikte İran İslam Cumhuriyeti'ne ait dondurulmuş veya kısıtlanmış fon ve varlıkların kullanımına tam olarak açılmasını taahhüt eder. ABD ile İran İslam Cumhuriyeti, müzakereler sırasında bu fonların serbest bırakılmasına ilişkin usuller üzerinde karşılıklı olarak mutabık kalacaktır. Bu fonlar, ister asıl hesaptan ister havale yoluyla elde edilsin, İran İslam Cumhuriyeti Merkez Bankası tarafından belirlenen nihai lehtara yapılacak ödemeler için tam olarak kullanılabilir hale getirilecektir. ABD, buna uygun olarak gerekli tüm lisans ve izinleri vermeyi taahhüt eder.
12- ABD ve İran İslam Cumhuriyeti, bu mutabakat zaptının başarılı bir şekilde uygulanmasını ve nihai anlaşmaya gelecekte uyulmasını izlemek üzere bir yürütme mekanizmasının kurulacağı konusunda mutabık kalmışlardır.
13- Bu mutabakat zaptının imzalanmasının ardından, bu mutabakat zaptının 1, 4, 5, 10 ve 11. paragraflarının uygulanmaya başlanması ve bu tedbirlerin uygulanmaya devam edilmesi koşuluyla, ABD ve İran İslam Cumhuriyeti, nihai anlaşma konusunda münhasıran diğer paragraflar üzerinde müzakerelere başlayacaktır.
14- Nihai anlaşma, bağlayıcı bir BM Güvenlik Konseyi kararıyla onaylanacaktır.
