Can Yayınları Genel Yayın Yönetmeni Cem Akaş ve fotoğraf sanatçısı Esra Özdoğan’ın 19 yaşındaki oğulları Can Akaş, Milano’da eğitim almaya hazırlanırken geçirdiği ani kalp yetmezliği sonucu geçtiğimiz günlerde yaşamını yitirdi. Kanser tedavisi gördüğü öğrenilen baba Cem Aktaş da oğlundan bir hafta sonra hayatını kaybetti. Ölüm olayının ardından aile, kamuoyuna yaptıkları açıklamalarda elektronik sigara kullanımının taşıdığı risklere dikkat çekti. Yaşanan bu kaybın ardından Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) tarafından yayımlanan güncel raporlar ve veriler de yeniden gündeme geldi. DSÖ, elektronik sigaraların içeriğindeki kimyasal maddelerin kalp ve akciğer sağlığı üzerinde ciddi riskler barındırdığını, özellikle meyve ve tatlı aromalarıyla genç nüfusu hedef alan bir pazarlama stratejisinin yürütüldüğünü kaydediyor.
Konuyla ilgili tıbbi değerlendirmelerde bulunan Dr. Suat Seren Göğüs Hastalıkları ve Cerrahisi Eğitim Araştırma Hastanesi Yoğun Bakım Servisi Sorumlusu Prof. Dr. Cenk Kıraklı, gençlerin bu ürünlere yönelmesindeki temel faktörleri ve tütün endüstrisinin yarattığı algıyı aktardı.
Dr. Kıraklı, gençler arasındaki yoğun talebe ilişkin şu ifadeleri kullandı:
"Meyve ve tatlı aromalar, renkli ve küçük tasarımlar, az koku bırakması ve sosyal ortamlarda kolay taşınabilmesi gençleri cezbediyor. Arkadaş çevresi, merak ve sosyal medya içerikleri de kullanım kararını etkiliyor. Üstelik 'su buharı', 'nikotinsiz' ya da 'zararsız' olduğu yönünde yanlış bir algı var. Nikotin içeren ürünler bağımlılık yapabilir; ergenlik döneminde nikotin, dikkat, öğrenme ve duygu durumuyla ilişkili beyin gelişimini de olumsuz etkileyebilir. Türkiye’de gençlerin kullanım oranını gösteren güncel ve ulusal ölçekte temsili veriler sınırlı; bu nedenle yaygınlık için kesin bir oran vermek doğru olmaz."
Prof. Dr. Cenk Kıraklı
“Yasal durum ile kayıt dışı satış çelişiyor”
Türkiye'de elektronik sigaraların ticari satışı ve ithalatının kanunen yasak olduğunu hatırlatan Kıraklı, internet ve sosyal medya üzerinden yürütülen kayıt dışı ticaretin bu yasakların uygulanmasını zorlaştırdığını belirtti.
Kıraklı, erişim kolaylığına dair şu sözlerle devam etti:
"Önce hukuki durumu netleştirmek gerekir: Elektronik sigaranın ticari satışı ve ithalatı yasak; 18 yaşından küçüklere tütün ürünü satışı da yasak. Dolayısıyla çocukların ürünlere ulaşması, yasal satışın yaş kontrolü olmadan yapılabildiği anlamına gelmiyor; kayıt dışı satışta yaş denetiminin işlememesi anlamına geliyor. İnternet siteleri, sosyal medya yönlendirmeleri, kargo ve arkadaş çevresi bu erişimi kolaylaştırıyor. 2024’te yapılan bir internet taramasında 217 satış sitesi saptanmış olması, yasağın uygulanmasında dijital denetimin önemini gösteriyor."
“Su buharı değil, ağır metal içeriyor”
Elektronik sigaraların insan vücudunda klasik tütün ürünlerinden farklı bir mekanizmayla hasar bıraktığını ifade eden Kıraklı, cihazların yaydığı kimyasal bileşenlere dikkat çekti.
Ürünlerin zararsız birer "buhar cihazı" olduğuna dair yaygın inanışın gerçeği yansıtmadığını belirten Kıraklı, şöyle dedi:
"Klasik sigarada tütün yanar; elektronik sigarada ise sıvı ısıtılarak solunan bir aerosol oluşur. Bu aerosol 'su buharı' değildir; nikotin, akciğere kadar ulaşabilen küçük parçacıklar, uçucu kimyasallar ve nikel, kalay, kurşun gibi metaller içerebilir. Ürünün içeriği ve nikotin miktarı her zaman güvenilir biçimde bilinmeyebilir; 'nikotinsiz' olarak sunulan bazı ürünlerde de nikotin saptanmıştır. Sigara içmeyen bir genç için bu, yeni bir nikotin bağımlılığı ve kimyasal maruziyet riski demektir. Uzun dönem etkilerin tamamı henüz bilinmiyor; bu belirsizlik ürünlerin güvenli olduğu anlamına gelmiyor."
EVALI ve klinik riskler
Bu cihazların tetiklediği spesifik solunum yolu hastalıklarına ve tıbbi literatüre giren tablolara değinen Kıraklı, özellikle akut akciğer hasarı riskinin altını çizdi.
Kıraklı, klinik tablolarla ilgili şu ifadeleri kullandı:
"En belirgin risklerden biri nikotin bağımlılığıdır. Kullanım; öksürük, hırıltı, nefes darlığı ve bronşit benzeri yakınmalarla ilişkilendirilmiştir, astım belirtilerini de kötüleştirebilir. Daha ağır bir tablo olan EVALI, elektronik sigara veya benzeri ürün kullanımına bağlı akciğer hasarıdır. Uzun vadede kanser, KOAH ve kalp-damar hastalıkları üzerindeki etkinin boyutu ise hâlâ araştırılıyor."
Denetim ve aile için iletişim önerileri
Kıraklı, sorunun çözümü için kurumlar arası iş birliğinin şart olduğunu vurgulayarak, "Yetkililer, mevcut yasakların uygulanmasını güçlendirmeli; internet satışlarını, sosyal medya tanıtımlarını, kaçak ürün akışını ve kargo kanallarını daha etkin denetlemeli. Gençlerde kullanımın boyutunu düzenli ölçen ulusal araştırmalara ve okullarda bilimsel, yaşa uygun bilgilendirmeye ihtiyaç var. Ailelere önerim, çocukları suçlamadan ve yargılamadan konuşmaları; ürünün ne olduğu, ne sıklıkta kullanıldığı ve stres ya da arkadaş çevresinin bunda rol oynayıp oynamadığını anlamaya çalışmaları. Kullanım başlamışsa, gizlemeye veya cezalandırmaya odaklanmak yerine sağlık profesyonelinden destek alınmalı. Gençlerin bu ürünleri bırakmasına yardım etmek için aile, okul ve sağlık çalışanlarının birlikte hareket etmesi gerekiyor” dedi.
